In de maatschappij...
In de huidige maatschappij ervaar ik veel prikkels. Dat was vroeger echt anders. Alles moet nu vooral snel en direct gebeuren. Voortdurend zijn er verstoringen en wordt verwacht dat je reageert op je omgeving, op prikkels. Om aan prikkels te ontkomen, zoek ik ruimte en leegte, dat geeft mij rust. Tegelijkertijd kan de ruimte en leegte leiden tot eenzaamheid, leegheid en niets. Hoe ga je daarmee om?
Voor mij kan ruimte letterlijk en figuurlijk lucht geven: wandelen door de uiterwaarde met in de verte een horizon; thuis op de bank in een opgeruimde kamer. Ruimte geeft adem en schept afstand tot de chaos. Soms voelt dat bevrijdend. Door iets ruimte te laten, ontstaat rust, hoewel een leeg schildersdoek ook spanning kan opleveren.
Want leegte heeft ook een andere kant. Het kan weldadig zijn, zoals stilte na lawaai of een lege agenda na drukke dagen. Tegelijk kan leegte omslaan in leegheid: een niets waarin je je verloren kunt voelen, dat je op wilt vullen; een gevoel van zinloosheid, omdat je je verveelt. Ik merk dat die dubbelheid altijd aanwezig is: leegte kan mij rust geven én beangstigen.
Juist die spanning maakt dit onderwerp boeiend en interessant om bij stil te staan. Te veel prikkels kan bij mij zorgen voor een vlucht naar leegte, en te veel of te langdurig leegte roept een behoefte op aan contact, betekenis en invulling.
Onbewust zoek ik in mijn schilderwerk naar het heen en weer bewegen tussen enerzijds in eenzaamheid genieten van de rust en anderzijds in eenzaamheid de behoefte aan gezelschap.
Het is een bron van inspiratie, een dynamiek die steeds opnieuw onderzocht wil worden.
Hoe gaat de kunstenaar om met ruimte en leegte?
Rust en ruimte
Piet Mondriaan
Mondriaan vereenvoudigt de ruimte tot horizontale en vertikale lijnen en primaire kleuren met wit en zwart. Persoonlijk vind ik het saai.
Het kan ook als koel worden ervaren, maar het ritme en de orde zorgen voor een knappe harmonie.
Giorgio Morandi
Dit werk van Morandi vind ik prachtig. De kleuren maken het werk zacht. De blauwe achtergrond geeft het werk rust en ruimte. De horizon plaatst hij in het midden en het werk is interessant door de plaatsing van het kleine kopje links en de lange fles rechts, terwijl de potjes in de achtergrond ritme bieden. Met de poes is het een huiselijke sfeer.
Agnes Martin
De kleuren die Martin gebruikt zijn zacht, vaak ecru, maar ook in licht blauw. Op het schilderij tekent ze met krijt en lineaal heel precies lijnen of punten. Ik vind dat haar schilderijen hierdoor op stof lijken, waardoor het werk nog zachter wordt.
Hiroshi Sugimoto
Toen ik dit werk zag van Sugimoto verloor ik mij in de mistige diepte van het zeegezicht. De verte is uitgestrekt en zorgt voor rust en ontspanning. Hij maakt foto’s met een lange belichtingstijd waardoor de tijd letterlijk vervaagt en er nauwelijks structuur te zien is.
Sesshū Tōyō
Bij het Japanse werk van Tōyō moet ik ook denken aan de wijze waarop ze hun tekens met penseel op papier zetten: met veel rust en aandacht. Het maken van het werk zelf is meditatief, terwijl ik deze afbeelding ondanks alle witte leegte best onrustig vind. Het werk is eenvoudig opgezet.
Hasegawa Tōhaku
In dit werk van Tōhaku speelt de herhaling van de bladeren en de neergaande beweging een grote rol. De vertikale lijnen versterken de stilstand en de rust in het werk. Tegelijkertijd bewegen de bladeren in de wind, wat bijna meditatief is en zorgt voor rust en ontspanning. Deze Chinese schilder maakt gebruik van zwarte inkt.
Dreiging en leegte
Caspar David Friedrich
In dit werk van Friedrich is duidelijk sprake van ruimte, maar tegelijk ook van dreiging en intimidatie. Het is alsof de man op de voorgrond heerst over de uitgestrekte wereld die zich aan zijn voeten uitstrekt.
In ander werk van Friedricht wordt de figuur juist klein afgebeeld, waardoor de mens nietig overkomt in de grote leegte van de natuur.
Mark Rothko
Rothko schept met zijn grote vlakken leegte. Door de intenste kleuren die hij gebruikt en het formaat van het doek ontstaat er dreiging en impact. Het werk houdt mijn aandacht vast.
Yves Klein
De figuren die Klein hier afbeeld lijken te bewegen in de loze ruimte. Zijn werk is groot en imposant waardoor het op je af komt.
Edward Hopper
Hopper zorgt voor een soort intimiteit in de eindeloze ruimte van dit werk. De man is klein in zijn alledaagse omgeving. De rechte lijnen en de blauwe kleuren maken het werk koel. Ik voel eenzaamheid en krijg er een triets gevoel bij. Het is alsof de tijd stilstaat.
Barnett Newman
De lijnen staan net niet in het midden en de lijnen hebben net niet dezelfde kleur in het grote zwarte vlak. De doeken van Newman zijn enorm en komen op je af, je verdwijnt erin.
Bij de eerste groep kunstenaars ervaar ik de leegte als rustgevend. Het is een open ruimte waar ik adem kan halen en me kalm voel. Bij de tweede groep is de leegte juist zwaar en bedreigend. Leegte kan rust en balans geven, maar ook eenzaamheid en angst oproepen.